Elektriklenme Nedir? Çeşitleri Nelerdir?





ELEKTRİKLENME NEDİR?

Bu ünitede de sıkça rastladığımız bazı olayları inceleyerek açıklamaya çalışacak, bu olaylardan yola çıkarak elektrik enerjisinin oluşumunu ve kullanım alanlarını göreceğiz. Özellikle yünlü kıyafetlerimizi giyip çıkarırken karanlık bir ortamdaysak bazen kıvılcım oluştuğunu gözlemlemişizdir. Veya bazen dokunduğumuz bir metal yüzeyin aniden elimizde acıya benzer bir titreşim oluşturduğunu hissetmişizdir. Yağmurlu havalarda gökyüzünde meydana gelen şimşek adını verdiğimiz aydınlanmaya hepimiz tanık olmuşuzdur. Tüm buna benzer olayları açıklamak için önce maddenin en küçük birimi atomlarını ele almak gerekir.
Atomun yapısında gösterdikleri özellikler zıt olduğu için pozitif (+) yüklü protonlar, negatif (—) yüklü elektronlar bulunur. Pozitif ve negatif yük sayıları eşit atomlara nötr atom bu atomlardan oluşmuş cismede nötr cisim adı verilir.

elektriklenme-nedir-cesitleri-nelerdir

Elektriklenme Nedir?

Pozitif ve negatif yük sayıları eşit olan cisimler nötr cisimlerdir.
Nötr haldeyken bir şekilde (—) yük kaybetmiş olan cisimler (+) yüklü cisimlerdir.
Nötr haldeyken bir şekilde (—) yük almış olan cisimler (—) yüklü cisimlerdir.

İletken Cisimler

Elektriği ileten cisimlere denir. Bu tip cisimlerin yapısında serbest (—) yükler bulunur. Bu yüzden üzerlerinden yük akışına izin verirler. Metaller, insan vücudu, toprak, asit — baz çözeltileri iletkendir.

Yalıtkan Cisimler

Elektriği iletmeyen cisimlere denir. Bu cısimlerin (—) yükleri almasına rağmen, (—) yükler atomlarına sıkı sıkıya bağlı olduğundan üzerlerinden yük akışını sağlayamazlar. Cam, plastik, mika, kuru hava yalıtkandır.

ELEKTRİKLENME ÇEŞİTLERİ

1) Sürtünme İle Elektriklenme

Birbirine sürtülen nötr iki cisim arasında (—) yük alışverişi olur. (—) yük kaybeden cisim (+) yükle yüklenirken, (—) yük alan cisim de (—) yüklü hale geçer. Örneğin bir cam çubuk ipek bir kumaş parçasına sürtüldüğünde çubuktan kumaşa (—) yük geçer. Bu durumda cam (+), ipek kumaş (—) yüklü olur. Veya nötr bir plastik çubuk nötr yünlü bir kumaşa sürtülürse yün kumaş (+), plastik çubuk (-) yüklü olur.

Bu elektriklenme türünde birbirine sürtünen cisimler aynı miktarlarda zıt cins elektrikle yüklenirler.
Yüklü cisimlerle aşağıdaki deneyleri yaptığımızda onların birbirine kuvvet uyguladığını görürüz.
Örneğin (+) yüklü bir cam çubuk (+) yüklü bir diğer çubuğa yaklaştırılırsa,

veya (-) yüklü bir plastik çubuk (-) yüklü bir diğer çubuğa yaklaştırılırsa,
aynı cins elektrikle yüklü cisimlerin birbirlerine itme kuvveti uyguladıkları görülür.
Ancak (+) yüklü bir cam çubuk (-) yüklü bir cisme yaklaştırılırsa,
zıt cins elektrikle yüklü cisimlerin birbirlerine çekme kuvveti uyguladığı görülür.



2) Dokunma İle Elektriklenme

Yüklü bir iletken cisim nötr bir cisme dokundurulduğunda (-) yük alışverişi olur.

(+) yüklü bir cisim nötr bir cisme dokundurulduğunda elektriklenme tamamlandığında her iki iletken cisimde (+) yüklü olur.

(-) yüklü bir cisim, nötr bir cisme dokundurulduğunda elektriklenme tamamlandığı zaman her iki iletken cisimde (-) yüklü olur.

Cisimlerin dokunma ile elektriklenme sonucunda aynı cins elektrikle yüklendiklerini gözlemek için bir deney yapabiliriz. Yalıtkan bir iple asılan nötr metal bir küreye yüklü bir cismi dokunduralım.

Metal küre önce yüklü çubuğa dokunmakta iken kendiside yüklendikten sonra yalıtkan ipin ucunda çubuktan ayrılarak hareket eder. Bu durum her iki cisminde aynı cins elektrikle yüklendiğini ve bu nedenle birbirlerini ittiklerini gösterir.

ÖRNEK

K, L ve M cisimlerinden M’nin nötr olduğu biliniyor. K ve L’nin yük durumları ise bilinmiyor. K, L’ye dokundurulup ayrıldığında K ve L’nin birbirine itme-çekme kuvveti uygulamadıkları görülüyor. K, L’ye dokundurulmadan önce M’ye dokundurulup ayrıldığında ise K ve M’nin birbirini ittikleri görülüyor.

Buna göre, K ve L’nin ilk yük durumlarıyla aşağıda verilenlerden hangileri doğru olabilir?

I- K ve L nötrdür.

II- K ve L pozitif yüklüdür.

III- K pozitif, L negatif yüklüdür.

A) Yalnız I       B) Yalnız III
C) I – III           D) II – III

ÇÖZÜM

K, nötr M’ye dokundurulduğunda birbirlerini ittiklerine göre K yüklüdür ve M cismini kendi cinsinden elektrikle yüklemiştir. Buna göre K ya pozitif ya da negatif yüklüdür.

K, L’ye dokundurulduğunda birbirlerine kuvvet uygulamadıklarına göre nötr hale geçmişlerdir. Yani K ve L zıt cins elektrikle yüklüdür.

3) Etki (Tesir) ile Elektriklenme

Yüklü bir cisim yardımı ile iletken ve nötr bir başka cisim üzerindeki yük dengesi bozulup, yük kutuplaşması sağlanabilir.
Bu durum etki ile elektriklenme olarak bilinir.

Örneğin nötr ve iletken bir cisme (+) yüklü bir cismi yaklaştıralım.
Bu durumda iletken K-L cisminin L ucundaki (-) yükler K ucuna çekilirler ve K ucu (-) yüklü kutup, L ucu (+) yüklü kutup haline geçer.
Aynı şekilde nötr iletken bir cisme (-) yüklü bir cismi yaklaştırırsak iletken KL cisminin K ucundaki (-) yükler, L ucuna itilir. Bu durumda KL cismi etki ile elektriklenmiş olur.

Etki ile elektriklenmede cisimler arasında (—) yük alışverişi olmaz. Bu nedenle yüklü cisim uzaklaştırıldığında KL cisminin yük dengesi yeniden kurulur.

Topraklama:

Yerküre çok büyük, nötr iletken cisimdir ve serbest elektron (— yük) bulundurur. Yüklü bir cismin iletken yardımıyla toprakla bağlantısı sağlanırsa (—) yük akışı ile cisim nötrlenecektir.

Örneğin (—) yüklü bir cisim topraklanırsa cisimden toprağa elektron akışı olur. Cisim nötr hale gelir.
Veya (+) yüklü bir cismin toprakla bağlantısı sağlanırsa topraktan elektron akışı olur. Cisim nötr hale gelir.
Topraklama olayı dokunma ile elektriklenmedir. Ancak dünyanın boyutları göz önüne alındığında cismin toprak tarafından nötrlendiği kabul edilebilir.





Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.